يك نظريهء افسانه‌مانند ، اين طرح يادگار روزگار ساسانيان است و آوازهء آن در همان ايام به غرب اروپا هم رسيده بود . گفته‌اند كه هنگامى كه سعد ( وقّاص ) عرب از بغداد آمد و پايتخت شاه خسرو را گرفت ، از غنايمى كه به چنگ آورد فرشى بود ابريشمين و به طول بيش از شصت متر با طرحى از نمونهء ساسانى ، كه جويبار روانى را نشان مىداد . در اين قالى ، زمين با زمينهء زربفت ، برگها با ابريشم و گلهاى گوناگون با جواهر نشانده بر زر و سيم نموده شده بود . نيز چند قالى كهن با يك نمونه نقش و طرح كه تا به امروز بازمانده به تحقيق رسيده كه به سفارش يا براى شاه عباس بافته شده بوده است . از روزگار قديم ساختن طرايف براى پادشاه يا صدر اعظم با طرح و نقش خاص به يك نمونه منحصر مىشد ، و ساختن مشابه و نظاير آن هرگز مجاز نبود . امروزه هم در ميان قاليهايى كه آن را شاهكار و عتيقهء چشم‌گير مىگويند ، تقريبا نمىتوان دو قطعهء همانند پيدا كرد . از اين رو در اين روزگار اين نمونه‌ها از پايهء صنايع دستى فراتر رفته و در زمرهء آثار نفيس هنرى به شمار است . در مقايسهء آثار هنرى مىبينيم كه چون هنرمندان آن روزگار جديّت ، دقت و ظرافت در كار داشتند ، قالى بافتهء آنها از آثار ممتاز هنرى است . در قالى نقش بهشت شاه عباسى ، كه از ابريشم بافته شده است ، جويى پهن و پرآب ( در ميان سبزه و گل ) روان است و جويبارى آن را قطع مىكند ، و بدينسان اين نقش به چهار بخش جدا مىشود . در ميان‌نما ، سرايى كوچك ديده مىشود . در چشمه‌سار چهار پرنده كه نمايى آميخته از لك‌لك و طاووس دارند آب‌تنى مىكنند ، و در ميان درختان سرو و صنوبر درختان ميوه اينجا و آنجا شكوفه كرده است . پرندگان افسانه‌اى به هم نوك مىسايند . گلهاى لاله ، كه در حاشيه كار شده ، به جويبار سايه انداخته است ؛ و نيز درختان در بيشهء انبوه « 1 » و در گوشه و كنار سبزه‌زار و كوى و گذرهاى پهن و باريك ميان آن ، نقشهء قالى را پر مىكند .

--> ( 1 ) . در ژاپنى « شين زان » ، به معنى كوهسار پردرخت ترسناك ؛ بيشهء انبوه كوهستانى كه كسى پرواى رفتن به آنجا را ندارد .